Giriş

6102 saylı Türk Ticarət Qanununa (TTK) görə, hər tacir kommersiya dəftərləri tutmaq və onları on il müddətlə saxlamaq məcburiyyətindədir (TTK, md.64 / f.1, 82/f.1-a). Tutulması lazım olan kommersiya dəftərlər hər tacirə görə fərqlilik göstərməklə birlikdə kommersiya müəssisənin muhasebesiyle əlaqədar olan kommersiya dəftərlərin (yevmiye dəftəri, ledger və inventar dəftəri) bütün tacirlər tərəfindən tutulması şərtdir. Gömrük və Ticarət Nazirliyinin açıqladığı məlumatlara görə, 31/10/2016 tarixi etibarilə ölkəmizdə fəaliyyət göstərən tacir sayı 1.693.015 ədəddir (E-qaynaq: http://risk.gtb.gov.tr Access tarixi: 15/11/2016). Hər bir dəftərin orta 100 yarpaqdan meydana gəldiyi varsayımıyla hesab edildiyində yalnız bir ildə kommersiya DEFT üçün istifadə ediləcək kağız sayı (300 × 1.693.015) 507.904.500 ədəd olmaqdadır. Yetişkin bir şam ağacından təxminən 73.000 ədəd A4 ölçüsündə kağız çıxarıldığından kommersiya dəftərlərin fiziki mühitdə tutulması səbəbiylə hər il təxminən 7.000 ədəd şam ağacının kəsilməsi lazımdır (E-qaynaq: www.hurriyet.com.tr Access tarixi: 15/11/2016).

Digər tərəfdən, A4 böyüklüyündəki bir kağızın ortalama ağırlığı 5 qram olduğundan və kommersiya dəftərlərin on il müddətlə saxlanması zəruri olduğundan hər il təxminən 2.500 ton kağızın on ildə da 25.000 ton kağızın arşivlenmesi vəziyyətiylə qarşılaşacaqdır.

İndiki vaxtda məlumat əməliyyat texnologiyasındakı inkişaflar həyatın hər sahəsində olduğu kimi kommersiya həyata səbəbindən da kommersiya qeydlərin elektronik mühitdə tutulmasına da əks olunmuşdur. TTK ilə həm ticarət dəftərlərin elektronik mühitdə tutulmasına həm də bu qeydlərin elektronik mühitdə saxlanmasına imkan tanınmışdır. Maliyyə Nazirliyinin (Gəlir İdarəsi Başkanlığı) 15/11/2016 tarixi etibarilə Aktuallaşdırdığı məlumatlara görə ümumi 50.871 ədəd mükəlləf elektron dəftər tətbiqindən faydalanmaqdadır (E-qaynaq: www.edefter.gov.tr Access tarixi: 15/11/2016). Bu səbəbdən, ölkəmizdə fəaliyyət göstərən tacirlərin yalnız % 3'Ü kommersiya dəftərlərini elektron mühitdə tutmaqdadır.

bu işdə, kommersiya dəftərlərin elektronik mühitdə tutulmasının zəruri olub-olmadığı ilə dəftərlərin elektronik mühitdə necə tutulacağı ortaya qoyulmuşdur.

Tutulması Məcburi Olan Ticarət dəftərə

TTK'nın 64'üncü maddəsinə uyğun olaraq çıxarılan Ticarət dəftərin haqqında Təbliğ (TDT) hökmlərinə görə, hər bir tacirin tutması zəruri olan kommersiya dəftərlər bunlardır.

  1. Fiziki şəxs tacirlər; yevmiye dəftəri, inventar dəftəri və ledger.
  2. Kollektiv və komandit şirkətlər; yevmiye dəftəri, inventar dəftəri, ledger ilə ümumi qurul toplantı və müzakirə dəftəri.
  3. Anonim şirkətlər və kooperativlər; yevmiye dəftəri, inventar dəftəri, defteri Kəbir, idarə heyəti qərar dəftəri, pay dəftəri ilə ümumi qurul toplantı və müzakirə dəftəri.
  4. Limited şirkətlər; yevmiye dəftəri, inventar dəftəri, defteri Kəbir, pay dəftəri ilə ümumi qurul toplantı və müzakirə dəftəri. Limited şirketlerde, müdür veya müdürler kurulunun şirket yönetimi ile ilgili olarak aldığı kararlar genel kurul toplantı ve müzakere defterine kaydedilebileceği gibi ayrı bir müdürler kurulu karar defteri de tutulabilir. Şirket tarafından, müdürler kurulu karar defterinin tutulması tercih edilmiş ise bu defterin de açılış onayının yaptırılması zorunludur (TDT, md.11/f.4).
  5. Diğer tüzel kişi tacirler; yevmiye dəftəri, ledger və inventar dəftəri.

TTK’nın 64’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında, kommersiya dəftərlərin elektronik mühitdə necə tutulacağım Gömrük və Ticarət Nazirliyi ilə Maliyyə Nazirliyin birgə çıxarılacaq təbliğlə təyin hökm altına alınmış olub xatırlanan hökm uyğun olaraq hazırlanan Elektron Defter Ümumi Təbliği, 13/12/2011 -ci il tarixli və 28141 saylı Rəsmi Gazete'de nümayiş olunmuşdur. həmin Tebliğ'in, www.edefter.gov.tr ünvanında elanlan dəftərlərin elektronik mühitdə tutula ifadə edilmiş olub bu gün etibarilə yalnız yevmiye dəftəri ilə ledger elektron mühitdə tutulması mümkündür.

Bu səbəbdən, tacirlər istəsələr belə lazımlı texniki infrastruktur oluşturulmadığından inventar dəftərini, ümumi qurul toplantı və müzakirə dəftərini, pay dəftərini və idarə heyəti qərar dəftərini elektron mühitdə tutamayacaklardır. bu səbəblə, xatırlanan dəftərlər fiziki mühitdə tutulacaq.

Yevmiye Defteri ilə ledger Elektron Mühitdə tutmaq məcburiyyətində Olan Tacirlər

TTK'ya görə, yevmiye dəftəri ilə ledger elektron mühitdə tutulması tacirin seçiminə buraxılmışdır. ancaq, 213 saylı Vergi Üsul Qanununun (WOLF) mükərrər 242 ilə mükərrər 257'nci maddələrinin Maliyyə Nazirliyinə verdiyi səlahiyyətə istinadən yayımlanan 421 sıra nömrəli Vergi Üsul Qanunu Ümumi Təbliği ilə bəzi tacirlərə dəftərlərini elektron mühitdə tutma zəruriliyi gətirilmiş, 454 sıra nömrəli Vergi Üsul Qanunu Ümumi Təbliği ilə də dəftərlərini elektron mühitdə tutmaq məcburiyyətində olan tacirlərin əhatəsi genişləndirildi.

Söz mövzusu Təbliğ hökmlərinə görə, aşağıda göstərilənlər yevmiye dəftəri ilə ledger elektron mühitdə tutmaq məcburiyyətindədirlər.

  1. 4/12/2003 -ci il tarixli və 5015 saylı Neft bazarı Qanunu çərçivəsində mədən yağ lisenziyasına sahib olanlar ilə bunlardan 2011 təqvim-ci ildə mal alan mükəlləf 31/12/2011 tarixi etibarilə minimum 25 Milyon TL brüt satış hasilatına sahib olanlar.
  2. 6/6/2002 -ci il tarixli və 4760 saylı Xüsusi İstehlak Vergisi Qanununa əlavə edilmiş (III) saylı siyahıdakı malları4 emal, inşa və ya idxal edənlər ilə bunlardan 2011 təqvim-ci ildə mal alan mükəlləf 31/12/2011 tarixi etibarilə minimum 10 Milyon TL brüt satış hasilatına sahib olanlar.
  3. 2014 və ya ardınca hesab dövrləri brüt satış hasilatı 10 Milyon TL və üzəri olan mükəlləflər.
  4. 6/6/2002 -ci il tarixli və 4760 saylı Xüsusi İstehlak Vergisi Qanununa əlavə edilmiş I saylı siyahıdakı malların emalı, idxalı, təslimi və s. fəaliyyətləri səbəbiylə Enerji Bazarı Tənzimləmə Təşkilatından (EPDK) lisenziya alan mükəlləflər. Bayilik lisenziya olanlar, yalnız bu lisenziya sahib olmaları səbəbiylə bu bent daxilində değerlendirilmeyecektir.
  5. Xüsusi İstehlak Vergisi Qanununa əlavə edilmiş III saylı siyahıdakı malları emal, inşa və idxal edən mükəlləflər.

Dəftərlərin elektronik mühitdə tutulması

tacirlərin, dəftərlərini elektron mühitdə tuta bilmələri üçün Gəlir İdarəsi sədri vəzifəsindən icazə almaları lazımdır. Bu icazəsi edən tacirlər, www.edefter.gov.tr internet ünvanında elanlan format və standartlara uyğun olaraq və aylıq dövrlər etibarilə elektron dəftərlərini meydana gətirəcəklər. Dəftərlərini elektron dəftər formasında tutmağa başlayan tacirlər söz mövzusu dəftərlərini kağız mühitində tuta bilməzlər.

Elektron mühasibat müddətində hesab dövrünün ilk ayının beratının alınması açılış təsdiqi, son ayının beratının alınması isə yekun təsdiqi yerinə keçir. Fiziki şəxs tacirlər, aylıq dövrlər etibarilə meydana gətirdikləri elektron dəftərlərini, əlaqədar olduğu ayı təqib edən üçüncü ayın son gününə qədər özlərinə aid etibarlı elektron imza və ya maliyyə möhür ilə imzalayacaklardır, hüquqi şəxs tacirlər də elektron dəftərlərini, əlaqədar olduğu ayı təqib edən üçüncü ayın son gününə qədər (Hesab dövrünün son ayına aid dəftərlər təşkilatlar vergisi bəyannaməsinin verildiyi ayın son gününə qədər) özlərinə aid maliyyə möhür ilə onaylayacaklar, imzalı və ya möhürlənmiş dəftərlər üçün berat fayllarını meydana gətirəcəklər və bu faylları Elektron Defter Tətbiqi vasitəçiliyi ilə Gəlir İdarəsi Başçılığının təsdiqinə gətiriləcək. Sistemin iş mərhələləri sxem halında göstərilmişdir (E-qaynaq: www. edefter.gov.tr ​​kecmə tarixi: 15/11/2016).

Yaradılan elektron dəftərlər, Gəlir İdarəsi Başkanlığı tərəfindən təsdiqlənən bəraətlar ilə birlikdə Vuk və TTK uyğun olaraq etibarlı qanuni dəftər olaraq qəbul edilməkdədir. Gelir İdaresi Başkanlığınca gerçekleştirilen berat verme işlemi, ilgili defterlerde yer alan kayıtların içerik ve gerçeğe uygunluk denetimi anlamına gelmemekte ve herhangi bir vergi incelemesini veya diğer incelemeleri ifade etmemektedir.

TTK'ya görə, fiziki ortamda tutulan ticari defterlerin açılış onaylarının ve kapanış onaylarının notere yaptırılması zorunludur. bu səbəblə, tacirler açılış ve kapanış onayları için notere ücret ödemek zorundadırlar. Defterlerin elektronik ortamda tutulması halinde hesap döneminin ilk ayının beratının alınması açılış onayı, son ayının beratının alınması kapanış onayı yerine geçtiğinden ve beratlar Gelir İdaresi Baş- kanlığına GİB e-Defter Uygulaması veya webservis aracılığıyla ücretsiz olarak iletildiğinden tacirler açılış veya kapanış onayı nedeniyle noter masraflarından kurtulmaktadırlar.

Sonuç

Tacirlerin ticari defterlerini elektronik ortamda tutmalarına hem TTK’da hem de VUK’da izin verilmiştir. Kasım 2016 itibariyle her defter değil sadece yevmiye defteri ile defteri kebir elektronik ortamda tutulabilmektedir. Diğer defterlerin bu konudaki teknik alt yapı sağlanıncaya kadar fiziki ortamda tutulması gerekmektedir. Ticarət dəftərlərin elektronik mühitdə tutulması vəziyyətində tacirlər bir tərəfdən bu dəftərlərin açılış və ya bağlanış onaylarına bağlı xərcləri və arxiv xərclərini kurtulmaktalar bir tərəfdən də ətraf mühitin qorunmasına əhəmiyyətli qatqı təqdim edirlər.

Elektron mühitdə tutulması zəruri olan yevmiye dəftəri və ya ledger tutulmaması və ya tutulmaqla birlikdə elektron mühitdə saklanmaması halında tacirlər üç yüz gündən az olmamaq üzrə məhkəmə pul cəzasıyla cəzalandırılacaqları (TTK, md.562 / f.6), xatırlanan dəftərlərin üsuluna uyğun tutulmaması (qeydlərin əskiksiz, doğru, zamanında və nizamlı olaraq edilməməsi, açılış və ya bağlanış onaylarına bağlı bəraətlar müddətində alınmaması kimi) vəziyyətində isə tacirlər 2017 -ci ildə 5.408 TL inzibati pul cəzasıyla qarşılaşacaqlar (TTK, md.562 / f.1).

Gərək tacirlərin dəftər tutmağa bağlı xərcləri azaldılaraq rəqabət güclərinin artırılması, istərsə də kağız istifadəsinin sonlandırılarak ətraf mühitin qorunması üçün kommersiya dəftərlərin hamısının elektron mühitdə tutulmasına dair texniki infrastrukturun tamamlanması, ayrıca her ne kadar Maliye Bakanlığınca yapılacak düzenlemelerle her tacirin defterlerini elektronik ortamda tutmasına ilişkin yükümlülük getirilebilecek ise de çoğunluğu küçük ve orta ölçekli işletme niteliğindeki tacirlerin defterlerini elektronik ortamda tutmalarını özendirmek amacıyla KOSGEB tarafından desteklenmesinin yerinde olacağı değerlendirilmektedir.

Kaynakça

Müəllif haqqında

Özkan ARSLAN

Gümrük ve Ticaret Başmüfettişi

Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı

0.312 449 25 72

ozkanarslan48@gmail.com

1972 yılında Muğla’nın Kavaklıdere İlçesi’nde doğmuştur. 1994 yılında Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümünden mezun olmuştur. 1996 yılında Mülga Sanayi ve Ticaret Bakanlığında Müfettiş Yardımcısı olarak mesleğe başlamış, 1999 yılında Müfettişliğe, 2006 yılında da Başmüfettişliğe atanmıştır. 2002- 2003 döneminde bir yıl süreyle Amerika Birleşik Devletleri’nde “ABD’de Tüketici Hakları” konusunda araştırma ve incelemelerde bulunmuştur. 2013 yılında Gümrük ve Ticaret Başmüfettişliğine atanmış ve bu tarihten itibaren de 2 nolu Ticaret Rapor Değerlendirme Komisyonunun başkanlığı görevini yerine getirmektedir.